Miejsca pamięci

Tak to się dziwnie dzieje, że polskie puszcze wcale nie są miejscami zmonopolizowanymi przez naturę, ale zawierają mnóstwo pamiątek po przełomowych wydarzeniach w historii kraju. Nie inaczej jest w przypadku Puszczy Kampinoskiej.

Cmentarz wojenny w Granicy koło Kampinosu upamiętniający żołnierzy walczących w 1939 roku
Cmentarz wojenny w Granicy koło Kampinosu upamiętniający żołnierzy walczących w 1939 roku
Mogiła Powstańców – Bitwa pod Budą Zaborowską

W Puszczy Kampinoskiej i okolicach nie brak miejsc upamiętniających uczestników powstania styczniowego. Nic dziwnego – w lasach tych ukrywało się bowiem wiele osób chcących uniknąć branki do armii carskiej – nazywano ich Dziećmi Warszawy. Ba, nawet miała tu miejsce jedna z ważniejszych potyczek tego zrywu – bitwa pod Budą Zaborowską. Została ona stoczona 14 kwietnia 1863 roku.

Przygotowania do bitwy i jej przebieg: na noc z 11 na 12 kwietnia 1863, kiedy to prawosławni obchodzą Wielkanoc, więźniowie Cytadeli Warszawskiej Jarosław Dąbrowski ps. “Łokietek” oraz Bronisław Szwarce zaplanowali ucieczkę, licząc na to, że strażnicy będą pijani. Dąbrowski domagał się, aby od strony Kampinosu do Cytadeli podszedł jakiś oddział partyzancki i ułatwił im ucieczkę.

12 kwietnia 1863 r. w lasach w okolicach Zaborowa mjr Walery Remiszewski rozpoczął formowanie oddziału “Dzieci Warszawy” w sile ok. 240 ludzi. Oddział ten ruszył w kierunku Cytadeli, ale Rosjanie wzmogli czujność i udało im się jedynie dojść do lasów w rejonie Starych Babic. 13 kwietnia naprzeciw powstańcom wyruszyli Rosjanie i Polacy szybko wycofali się przez Lipków i Truskaw w głąb Puszczy, właśnie do Budy Zaborowskiej (obecnie obowiązuje po prostu nazwa Buda – to niewielka osada przy niebieskim szlaku z Zaborowa Leśnego w kierunku Lipkowa).

14 kwietnia obozujący tam oddział Remiszewskiego został niespodziewanie otoczony i zaatakowany przez przeważające siły wojsk rosyjskich w liczbie 670 żołnierzy. Huzarzy i kozacy wspierani przez piechotę rozbili oddział polskich wojsk powstańczych. Mjr Remiszewski był w tym czasie chory i nie mógł skutecznie dowodzić, a oddział powstańczy uzbrojony był głównie w kosy. Bitwa trwała ponoć od rana do około godziny 14:00. Po stronie polskiej poległo 30 ludzi, w tym sam dowódca mjr Remiszewski. Bilans strat powiększył się do 72 zabitych i 9 rannych, gdy kozacy wymordowali prawie wszystkich rannych powstańców. Po stronie rosyjskiej straty wyniosły ok. 50 zabitych i rannych. Wg innych źródeł ocenia się, że poległo tam około 150-200 powstańców, a oddział liczył około 250-300 powstańców.

Po rozproszeniu wojsk Remiszewskiego pod Budą Zaborowską na niedobitki Rosjanie wysłali dwie roty piechoty i sotnie Kozaków, które ścigały powstańców w pobliżu Kampinosu – ci zostali wybici w potyczkach pod Górkami i Dąbrową Starą. Część schwytanych wieszano na drzewach. Stąd właśnie wzięły się nazwy Sosy Powstańców w Górkach oraz Dębu Powstańców w okolicach Bielin.

Po bitwie pozostała mogiła powstańców styczniowych, obecnie w Zaborowie Leśnym. Spoczywa tam według jednych źródeł 72 dwóch, według innych – 76 powstańców. Miejscowa legenda mówi, że spoczywa tam tylu powstańców, ile jest gwoździ na krzyżu, a gwoździ jest 76. Dodatkowo szacuje się, że ok. 80 powstańców pochowano na cmentarzach parafialnych, m.in. na cmentarzu parafialnym w Kampinosie czy 29 poległych znanych z imienia i nazwiska lub zawodu pochowanych na cmentarzu parafialnym w Zaborowie.

Jak dotrzeć? Mogiła znajduje się przy węźle szlaków żółtego (Wiersze – Truskaw) oraz zielonego (Roztoka – Dziekanów Leśny). Najbliższe parkingi znajdują się w Truskawiu (tu dojeżdżają też autobusy) oraz przy cmentarzu w Palmirach.

Pierwsza wycieczka nizinna

Dziś upamiętnianie pierwszej nizinnej wycieczki Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego może wydawać się dziwne, ale pamiętajmy, że masowa turystyka jest wynalazkiem stosunkowo niedawnym. Jeszcze sto lat temu mało komu przychodziło do głowy, by wybierać się z Warszawy na wycieczki do Puszczy Kampinoskiej. A na taki pomysł wpadł Aleksander Janowski. Zorganizowany przez niego wypad odbył się 2 czerwca 1907 roku. Blisko 400 uczestników najpierw przepłynęło statkiem z Warszawy do Gniewniewic, a następnie ruszyło pieszo przez Leoncin do Starej Dąbrowy – i to właśnie tu, obok ośrodka harcerskiego, upamiętniono głazem to wydarzenie.

Jak dotrzeć? Głaz pamiątkowy jest położony przy węźle szlaków żółtego (Leoncin – Leszno) i niebieskiego (Janów – Śladów), tuż przy parkingu. Dojedziemy tu, skręcając z drogi 579 w Sowiej Woli na Górki.

Kamień Orlika

We wrześniu 1939 roku Puszcza Kampinoska była terenem licznych potyczek z nacierającymi na Warszawę wojskami niemieckimi. W miejscu, gdzie umieszczono ten kamień, nastąpiło zwycięskie starcie polskich tankietek z niemieckimi czołgami, w trakcie którego zginął dowódca hitlerowskich oddziałów Wiktor IV Albrecht von Ratibor. W potyczce szczególnie zasłużył się plutonowy Edmund Orlik, który swoją tankietką zniszczył aż trzy niemieckie czołgi. To właśnie od jego nazwiska bierze się nazwa tego pamiątkowego kamienia.

Jak dotrzeć? Kamień Orlika znajduje się przy czarnym szlaku łączącym Cm. Palmiry z Janowem.

Rzeczpospolita Kampinoska – Cmentarz w Wierszach

Po wybuchu powstania warszawskiego w sierpniu 1944 roku wschodnie i środkowe rejony Puszczy Kampinoskiej były pod kontrolą wojsk Armii Krajowej – stąd tereny te były nazywane Rzeczpospolitą Kampinoską. Obejmowała ona okolice wsi: Ławy, Łubiec, Roztoka, Kiścinne, Krogulec, Wędziszew, Brzozówka, Truskawka, Janówek, Pociecha, Zaborów Leśny i Wiersze. Ta ostatnia uznawana była za nieformalną „stolicę” Rzeczpospolitej Kampinoskiej, gdyż to właśnie tam mieściło się dowództwo Zgrupowania AK „Kampinos”.

Utrzymanie tych terenów w polskich rękach było zasługą nie tylko bohaterstwa naszych żołnierzy oraz niedostępności puszczańskich lasów. Przyczyniło się do tego również znaczne przeszacowanie liczebności tych oddziałów przez Niemców, a także neutralna postawa węgierskich żołnierzy wobec powstańców i cywili (kolaborujący z hitlerowską armią Węgrzy początkowo byli odpowiedzialni za zaprowadzenie porządku na tym terenie). Kampinoska partyzantka liczyła około 500 osób. Jej głównym zadaniem był odbiór alianckich zrzutów dokonywanych na terenie Puszczy. Od czasu do czasu organizowała również zasadzki i wypady na pozycje nieprzyjaciela.

Jedną z najbardziej znanych akcji jest tzw. wypad na Truskaw. Zaskakujący i zwycięski atak na kwaterujący we wsi Truskaw batalion z Brygady Szturmowej SS RONA (słynący z okrutności i bezwzględności żołnierze rosyjscy i białoruscy) przeprowadzony nocą z 2 na 3 września 1944 r. Inne znane i brawurowe akcje to np. obrona Pociechy czy atak na tartak w Piaskach Królewskich. Dzięki swojej waleczności partyzantom udało się zmusić oddziały SS RONA do opuszczenia Puszczy.

Stopniowo upadające powstanie warszawskie zwiastowało również koniec Rzeczpospolitej Kampinoskiej. Wskutek odcięcia od Warszawy tamtejsze oddziały nie mogły już zresztą spełniać swojej zasadniczej roli, tj. zaopatrywania stolicy w broń z alianckich zrzutów. 27 września oddziały niemieckie rozpoczęły akcję likwidacji RK o kryptonomie Sternschnuppe (spadająca gwiazda). W jej rezultacie żołnierze Grupy „Kampinos” opuściły Puszczę i ewakuowały się na południe, gdzie oddziały zostały rozbite w bitwie pod Jaktorowem.

Pamiątką po bohaterskich wydarzeniach Rzeczpospolitej Kampinoskiej są liczne pomniki, mogiły i tablice pamiątkowe. Najważniejszy z nich znajduje się w Wierszach (Pomnik RK). Ustawiono je również m.in. w: Pociesze, Truskawiu czy w Nadłużu (Kamień Ułanów Jazłowieckich).

Jak dotrzeć? Pomnik Rzeczpospolitej Kampinoskiej znajduje się w miejscowości Wiersze, do której najłatwiej dojechać lokalną szosą, skręcając w Czosnowie z drogi krajowej nr 7 w kierunku południowym. Dojdziemy tam również szlakami żółtym (Truskaw – Leszno) oraz czerwonym (Dziekanów Leśny – Brochów).

Cmentarz Żydowski w Wyszogrodzie

Choć w przedwojennej Polsce mieszkało wielu Żydów, akurat w rejonie Puszczy Kampinoskiej znajdziemy mało pozostałości po tej narodowości. Wyjątkiem jest Wyszogród, zlokalizowany już po drugiej stronie Wisły. Przed wojną mieszkała tu spora społeczność żydowska, wzniesiono tu również synagogę oraz wybudowano dwa cmentarze. W trakcie II wojny wyszogrodzcy Żydzi zostali zamknięci w getcie, a następnie wywiezieni do obozów zagłady i zamordowani. Do naszych czasów dotrwał tylko drugi cmentarz, zlokalizowany we wschodniej części miasteczka. Oprócz pozostałości po mogiłach znajdziemy tam pomnik upamiętniający wyszogrodzką społeczność żydowską, ufundowany przez amerykańskich Żydów.

Pozostałości po cmentarzu żydowskim w Wyszogrodzie
Pozostałości po cmentarzu żydowskim w Wyszogrodzie

Jak dotrzeć? Cmentarz znajduje się u zbiegu ulic Pokoju i Niepodległości, na północy-wschód od centrum miejscowości. Do Wyszogrodu dotrzemy zaś samochodem (najłatwiej trasą na Płock) lub PKS-em.